Vadeli hesabınız vade sonunda size faiz öder ve bakiyeniz artar. Ancak aynı dönemde fiyatlar da artıyorsa, bakiyenizdeki artışın bir kısmı yalnızca fiyat artışını telafi eder. Reel getiri, bu telafiden sonra geriye kalan gerçek kazancı ölçer. Kısaca, paranızın satın alma gücünün ne kadar değiştiğini gösterir.
Nominal ve reel getiri
Nominal getiri, bankanın size ödediği faizin oranıdır. Hesap özetinizde gördüğünüz rakam budur.
Reel getiri ise nominal getirinin enflasyondan arındırılmış halidir. Pozitifse paranızın satın alma gücü artmış, negatifse azalmıştır.
Örneğin paranız bir yılda %30 arttı, fiyatlar da %30 arttıysa, nominal olarak kazançlı görünürsünüz ama vade sonunda vade başındakiyle aynı miktarda mal ve hizmet alabilirsiniz. Reel getiriniz sıfırdır. Buradaki oranlar yalnızca mantığı göstermek için seçilmiş örneklerdir.
Formül
Reel getiri şu formülle hesaplanır:
Reel getiri = (1 + Nominal getiri) / (1 + Enflasyon) − 1
Sık yapılan bir kısayol, nominal getiriden enflasyonu doğrudan çıkarmaktır. Bu yöntem oranlar düşükken yaklaşık doğru sonuç verir; ancak oranlar yükseldikçe hata büyür ve reel getiriyi olduğundan yüksek gösterir.
Örnek hesap
Stopaj sonrası yıllık net getirinizin %35 olduğunu varsayalım. Farklı enflasyon senaryolarında reel getiri şöyle olur (tüm oranlar yuvarlak örnek değerlerdir):
| Yıllık enflasyon (örnek) | Formülle reel getiri | Basit çıkarma ile |
|---|---|---|
| %30 | 1,35 / 1,30 − 1 ≈ %3,8 | %5 |
| %35 | 1,35 / 1,35 − 1 = %0 | %0 |
| %40 | 1,35 / 1,40 − 1 ≈ −%3,6 | −%5 |
Tablo iki şeyi gösteriyor: birincisi, küçük görünen oran farkları reel getiride belirgin fark yaratır. İkincisi, basit çıkarma yöntemi pozitif tarafta getiriyi abartır.
Neden net getiriyle hesaplamalı?
Bankanın ilan ettiği oran brüttür; hesabınıza ise stopaj kesildikten sonraki net tutar yatar. Satın alma gücünüzü belirleyen, elinize geçen tutardır. Bu yüzden kendi reel getirinizi hesaplarken nominal getiri olarak net oranı kullanmanız gerekir.
Brüt oranla hesaplanan reel getiri, gerçekte elde ettiğinizden daha yüksek çıkar. Özellikle enflasyonun mevduat oranlarına yakın seyrettiği dönemlerde bu fark, reel getirinin pozitif mi negatif mi olduğunu bile değiştirebilir.
Türk lirası mevduatta stopaj vade dilimine göre değişir: 6 aya kadar %17,5, 1 yıla kadar %15, 1 yıldan uzun vadelerde %10. Net getirinizi hesaplamak için mevduat faizi nasıl hesaplanır rehberine bakabilirsiniz.
Hangi enflasyon rakamı?
Türkiye'de resmi enflasyon verisi TÜİK tarafından her ay açıklanan tüketici fiyat endeksidir (TÜFE). Reel getiri hesabında genellikle yıllık TÜFE değişimi kullanılır; yani bir ayın endeksinin bir önceki yılın aynı ayına göre değişimi.
TÜFE, ortalama bir tüketim sepetinin fiyat değişimini ölçer. Sizin harcamalarınız bu sepetten farklıysa, örneğin kira ya da gıda bütçenizde daha büyük yer tutuyorsa, kendi yaşadığınız fiyat artışı resmi rakamdan farklı olabilir. Bu nedenle resmi enflasyonla hesaplanan reel getiriyi bir ölçü olarak kullanmak, kendi durumunuzu da ayrıca düşünmek faydalıdır.
Dönemleri eşleştirmek
Reel getiri hesabında faiz ve enflasyonun aynı döneme ait olması gerekir. Dikkat edilecek noktalar:
- Aynı süre: Bir yıllık net getiriyi yıllık enflasyonla karşılaştırın. 32 günlük bir hesabın dönem getirisini yıllık enflasyonla kıyaslamak yanıltıcı olur.
- Vade yenilemesi: Bir yıl boyunca kısa vadeyle yenilediğiniz hesapta, yıllık net getiri her dönemin gerçekleşen oranıyla ve bileşik olarak hesaplanmalıdır.
- Geçmiş ile gelecek: Geçmiş dönemin reel getirisi gerçekleşmiş verilerle hesaplanır. Gelecek dönem için yapılan hesap ise bir enflasyon beklentisine dayanır ve kesin değildir.
Genel tabloya bakmak
Kendi hesabınızın yanında, mevduat faizinin genel olarak enflasyon karşısında nasıl seyrettiğini görmek de faydalıdır. Reel getiri sayfasında son yıllarda Türk lirası mevduatın ortalama faizi ile yıllık enflasyonun karşılaştırmasını ve aradaki farkı aylık olarak görebilirsiniz. Bu sayfadaki seri, piyasa geneline ait brüt oranlarla hesaplanır; kendi net sonucunuz stopaj nedeniyle bundan biraz daha düşük olur.
Enflasyonun seyri mevduat oranlarını da etkiler; bu ilişkiyi faiz kararı mevduatı nasıl etkiler rehberinde anlattık.
Kendi reel getirinizi görmek
Mevduat hesaplayıcısı, girdiğiniz tutar ve vade için stopaj sonrası net kazancı hesaplar ve sonucu enflasyona göre reel getiriyle birlikte gösterir. Farklı vadeleri bu açıdan karşılaştırmak, hangi seçeneğin satın alma gücünüzü daha iyi koruduğunu görmenin pratik bir yoludur.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; bağlayıcı koşullar için bankanızın güncel ürün sözleşmesine bakın.